Onderwijs en kerk

Kleuter-en lagere school Ovezande

Deel 5 De RK lagere school St. Aloysius Tekst door Herman van Woerkens 2022

Ovezand 1915: Opa en oma de Waal-van Acker in de tuin van het huis naast de school (Eigen foto)

De nieuwe katholieke lagere school was aanvankelijk een vierklassenschool. Het onderwijzend personeel bestond uit drie leerkrachten. Naast mijn opa als Hoofd der School werden ingaande 1 november 1913 de Heer Alphonsus Petrus Leonardus Kerckhaert uit Hengstdijk en Mejuffrouw Johanna Paulina Groosman uit Ovezand aangesteld als onderwijzer(es). Al in het eerste oorlogsjaar 1914 werd meester Kerckhaert opgeroepen voor de mobilisatie, die op 21 juli van dat jaar werd afgekondigd. Gemobiliseerde soldaten werden dikwijls ingekwartierd bij gewone burgers. Nederland had zich weliswaar neutraal verklaard in deze oorlog, maar de soldaten werden ingezet om de landsgrenzen en vitale onderdelen (bruggen, spoorwegen, nutsvoorzieningen e.d.) te bewaken. Op school werd hij tijdens zijn afwezigheid aanvankelijk vervangen door Mej. H.M. (Henriëtte Maria) van Berckel. Zij was afkomstig uit Den Haag en in het bezit van een eigen auto[1]. Zij verbleef op de pastorie bij Pastoor Bergansius. Na haar kwam Mej. K.L. (Klara Lena) Vergouwe uit Middelburg. Meester Kerckhaert kwam in het schooljaar 1916-1917 weer terug. Aan het eind van dat schooljaar moest er nieuw personeel worden aangetrokken. Mej. Groosman was op 2 mei 1917 in het huwelijk getreden en verliet de school. Ze werd vervangen door Mej. J. (Josina) Clarijs. Ook meester Kerckhaert vertrok aan het begin van het nieuwe schooljaar. Per 1 september 1917 was hij aangesteld als Hoofd der school in zijn woonplaats Hengstdijk. Hij werd tijdelijk weer vervangen door Mej. van Berckel. Gedurende haar verblijf op Ovezand woonde ze deze keer bij mijn opa en oma in huis. Zij werd na de kerstvakantie opgevolgd door Mej. J.C.L. (Johanna Catharina Louiza) Heeren uit Middelburg. Mej. Heeren ging enkele jaren later werken in Berkel en Rodenrijs en werd na haar vertrek in oktober 1920 opgevolgd door Meester A. (Alphonsus) Cambeen. Gedurende het schooljaar 1922-1923 stond het aantal leerlingen op 145. Naast Mej. Clarijs en meester Cambeen werd meester J.F. (Jean-François) Chamalaun aangesteld. Meester Cambeen nam aan het eind van dat schooljaar afscheid en trad op 8 augustus 1923 te Stoppeldijk in het huwelijk. Hij ging daarna werken in Terneuzen. Voor hem in de plaats kwam meester J.R.M. (Jozef Rombout Maria) Adriaanse, een zoon van het Hoofd der School in ’s-Heerenhoek, L.C. (Laurentius Cornelis) Adriaanse. Omdat het leerlingenaantal de grens van 145 inmiddels was gepasseerd, mocht er in 1923 een vierde leerkracht worden aangenomen. Dit werd meester L.M (Laurus Marinus) Huige, die in het dorp Lauw Huige werd genoemd.

Ovezande 17-09-1924: Het onderwijzend team (L.M. Huige, A.D. de Waal, J. Clarijs en J.R.M.Adriaanse)
 (Eigen Foto)

Per 16-07-1926 werd Mej. N.G.A.M. (Nelly Gerarda Antonia Maria) Guinée benoemd in plaats van de vertrekkende Josina Clarijs, die naar een lagere school in Zoeterwoude Hoge Rijndijk ging. In 1930 kwam Mej. J.H. (Johanna Huberta) van Bers het schoolteam versterken vanwege het verder groeiende aantal leerlingen. Dit was inmiddels opgelopen tot 170. Meester Adriaanse vertrok naar Nijmegen en werd in oktober 1932 vervangen door meester J.E. (Jos) Eggermont. Vanaf 1935 liep het aantal leerlingen terug, zodat weer volstaan kon worden met 4 leerkrachten. Mej. van Bers vertrok weer. Zij kreeg een nieuwe baan in Langenboom (NB).

In 1929 werd er in de tuin van de onderwijzerswoning aan de achterkant van de school een extra lokaal gebouwd. In het boek van Piet Rijk en Ad Schenk kunnen we hierover lezen dat meester de Waal hiervoor werd gecompenseerd. Deze uitbreiding had behalve door het toenemende aantal leerlingen mede te maken met de invoering van de 7-jarige leerplicht. Er werd in 1930 gestart met een cursus voor meisjes. De cursus bestond naast algemene vorming uit een aantal huishoudelijke onderdelen. Mej. G.M.C.L. Crijns uit Maastricht werd de eerste lerares. Twintig meisjes namen eraan deel. Voordat de cursussen konden worden gegeven moest wel eerst de zolder van de nieuwe aanbouw worden versterkt. Deze cursussen hebben uiteindelijk aan de basis gestaan voor volwaardig huishoudelijk onderwijs in het dorp. Mej. Crijns kreeg per 1 september 1936 eervol ontslag vanwege haar huwelijk. In 1953 werd de nijverheidsschool voor meisjes, Sint-Agnes, geopend. Zie verder de eerdere artikelen van Tom Rentmeester ‘De R.K. Huishoudschool Sint-Agnes’ en ‘R.K. Lagere school Sint-Aloysius deel 2’.

Niet alleen voor de meisjes werd iets gedaan. Jongens konden zich in het 7e leerjaar verder bekwamen in land- en tuinbouw. Meester Huige behaalde daartoe in 1939 zijn diploma Landbouwkunde L.O. aan de Landbouw Hogeschool te Wageningen. In 1941 slaagden zowel meester Huige, als meester Eggermont aan dezelfde school voor hun diploma Tuinbouwkunde L.O..

Na de Tweede Wereldoorlog kwam het gewone leven op het dorp weer langzaam op gang. Mijn opa deed begin juli 1945 bij het schoolbestuur (het kerkbestuur) het verzoek tot ontslag. Dit verzoek werd gehonoreerd en per 1 november 1945 kreeg hij eervol ontslag uit zijn functie van Hoofd der school. Hij was op dat moment 61 jaar en had 41 jaar in het lager onderwijs gewerkt, waarvan 34 jaar op Ovezand. Destijds mocht je na 40 dienstjaren nog met (vervroegd) pensioen. Er moest een nieuwe Hoofdonderwijzer worden geworven. Meester L.M. Huige, die al sinds 1923 aan de school was verbonden, solliciteerde naar de functie. Hij werd begin september met ingang van 1 november aangesteld als het nieuwe schoolhoofd. Voor hem in de plaats werd L. Stobbelaar uit Yerseke aangesteld als nieuwe hulponderwijzer.

Akte van eervol ontslag (Privé archief)                                Advertentie uit De Stem van 07-08-1945

Het laatste wapenfeit van mijn Opa als Hoofd der school was op 29 oktober 1945 de herdenking van de bevrijding van Ovezand een jaar eerder. ‘De schoolkinderen brachten op deze dag nationale liederen ten gehore’[2]. Bij zijn afscheid ontving hij als dank van het schoolbestuur twee prachtige originele kopergravures van K.F. Bendorp, voorstellende het dorp ‘Ovesant’ in 1750.


Onderwijzend personeel Sint-Aloysiusschool in de periode 1913-1945

Mej. Johanna Paulina Groosman:

Johanna Paulina Groosman werd geboren te Ovezand op 10-06-1892 als dochter van Florimond Groosman en Elisabeth Johanna Smolders. Op 02-05-1917 trad zij aldaar in het huwelijk met Antonius Bernardus Josephus Zuure, een handelsreiziger (manufacturier) uit Oosterhout en verhuisde met hem naar Groenlo. Zij overleed, nog maar 34 jaar oud, op 23-02-1927 te Steenbergen.

Meester Alphonsus Petrus Leonardus Kerckhaert:

Alphonsus Petrus Leonardus Kerckhaert werd geboren te Hengstdijk op 09-10-1891. Op 17-09-1925 trouwde hij te Ossenisse met Leonie Pieternella Isabella Hermans. Hij overleed op 16-10-1942 te Vogelwaarde op 51 jarige leeftijd.

Mej. Henriëtte Maria van Berckel:

Henriëtte Maria van Berckel werd geboren op 20-01-1893 te Semarang op Java. Ze kwam van 1914-1915 voor de eerste keer naar Ovezande. In 1917 kwam ze terug naar Ovezand, waar ze tussen het begin van het schooljaar en de kerstvakantie inwoonde bij mijn Opa en Oma. Daarna ging ze naar Venray waar ze 10 jaar werkte. Op 23-07-1928 trouwde ze te ’s-Gravenhage met Nicolaas Gerardus Hendricus Deen, een leraar klassieke talen. Ze overleed op 29 maart 1961 te Breda en werd 68 jaar.

Mej. Klara Lena Vergouwe: 

Klara Lena Vergouwe werd op 30-06-1896 te Den Helder geboren. Haar vader zat bij de marine en ze verhuisde met haar familie naar Middelburg. Op 29-11-1923 trouwde ze te Amsterdam met Johan Petrus Aerts, een onderwijzer uit Ijzendijke. Klara overleed op 08-01-1995 te Groningen en ligt met haar man begraven in IJzendijke. Ze werd 98 jaar.

Mej. Josina Clarijs:

Josina (Jos) Clarijs werd op 11-03-1898 te Ovezande geboren als dochter van Joannes Marcus Clarijs en Margaretha Huige. Josina werkte tot 1926 te Ovezande en verhuisde toen naar Leiderdorp en ging werken op een school te Zoeterwoude Hooge Rijndijk. Daar is ze, ongehuwd, op 19-09-1955 overleden. Ze werd 57 jaar oud.

Mej. Johanna Catharina Louiza Heeren:

Johanna Catharina Louiza Heeren werd geboren te Middelburg op 22-01-1898. Ging in 1920 werken in Berkel en Rodenrijs. Daarna is ze gaan werken in Rotterdam. Verdere gegevens heb ik over haar niet kunnen vinden.

Meester Alphonsus Cambeen:

Alphonsus Cambeen werd geboren op 31-05-1897 te Hontenisse geboren. Hij begon als onderwijzer te Voorhout en trouwde op 08-08-1923 te Stoppeldijk met Maria Sophia Uitterhoeve. Vanuit Ovezand vertrok hij naar Ter Neuzen en vandaar naar Oude Tonge. Hij overleed op 16-11-1965 te Hontenisse, 68 jaar oud.

Meester Jean-François Chamalaun:

Jean-François Chamalaun werd geboren op 07-06-1901 te Utrecht. Zijn vader was ook onderwijzer. Hij is maar kort verbonden geweest aan de school en vanuit Ovezande vertrokken naar Vlijmen en in 1924 naar Aarle-Rixtel, waar zijn zus ook in het onderwijs werkte. Hij studeerde verder in de Engelse taal (L.O. en M.O.) en is mogelijk daarna als docent Engels gaan werken in het middelbaar onderwijs. In de familie werd ook de naam ‘Chamuleau’ gebruikt.

Meester Jozef Rombout Maria Adriaanse:

Jozef Rombout Maria Adriaanse werd geboren op 02-02-1901 te ’s-Heerenhoek als zoon van Laurentius Cornelis Adriaanse en Anna Maria Appels. Zijn vader was Hoofd der School in het dorp.

Hij trouwde op 16 november 1922 te Bergen op Zoom met Maria Cameron. Na Ovezande (>1932) gaf hij les in Goes en na het behalen van zijn hoofdakte verhuisde hij in 1929 naar Nijmegen, waar zijn vader sinds 1922 ook woonde. Hij overleed op 30 maart 1984 te Beek-Ubbergen.

Meester Laurus Marinus Huige:

Laurus Marinus (Lauw) Huige werd te Yerseke geboren op 1 augustus 1904. In 1923 kwam hij als onderwijzer naar Ovezand en trouwde daar in januari 1949 met Pieternella (Nelly) Boonman. Na enkele jaren verhuisde het gezin van de Dreef 4 naar de onderwijzerswoning. Na de pensionering van A.D. de Waal volgde hij hem in 1945 op als Hoofd van de school. Hij overleed op 24 november 1987 te Goes en werd te Ovezande begraven.

Mej. Nelly Gerarda Antonia Maria Guinée:

Nelly Gerarda Antonia Maria Guinée werd op 1 september 1906 te Vlissingen geboren uit het 1e huwelijk van haar ouders Adrianus Johannes Guinée en Maria Elisabeth Krahmer. Ze deed haar opleiding in Bergen op Zoom. Op 16-07-1926 ontving ze haar aanstelling te Ovezand, waar ze tot haar pensionering (01-09-1971) 45 jaar heeft gewerkt. Gedurende vele jaren is zij de huisgenote geweest van mijn opa en oma. Op 25 april 2004 is zij op 97 jarige leeftijd overleden te Lewedorp, waar zij de laatste jaren verbleef in zorgcentrum ‘de Kraayert’. Ze was mijn peettante.

Mej. Johanna Huberta van Bers:

Johanna Huberta van Bers was op 21 mei 1907 geboren te Halsteren (NB) en verhuisde in 1918 met haar ouders naar Kloetinge. Ze deed haar opleiding in Etten en Bergen op Zoom. Na Ovezande gaf ze nog les in Hooge en Lage Zwaluwe en verhuisde daarna naar Hilversum, waar ze trouwde met Hubert Franciscus Maria van Rooij, Hoofd van een school. Johanna Huberta (Jos) overleed te Hilversum op 28 maart 1994.

Meester Josephus Eggermont:

Josephus (Jos) Eggermont werd op 21-01-1913 geboren te Hontenisse. In 1933 kwam hij als onderwijzer naar Ovezand. Op 13-04-1944 trouwde hij daar met Elizabeth Helena (Bet) Priem. Op 11 augustus 1984 overleed hij en werd 71 jaar oud. Jos Eggermont woonde met zijn gezin eerst op Hoofdstraat 57 en later schuin tegenover mijn opa en oma aan de Dreef 12.

Samen met de heer A.D. de Waal zijn Mej. Guinee en de meesters Huige en Eggermont gedurende vele jaren het vaste team geweest van de Sint-Aloysiusschool.

Zilveren jubilea

Op 01-11-1938 was meester de Waal 25 jaar Hoofd der School aan de Sint-Aloysiusschool

Op 01-05-1948 was meester Huige 25 jaar onderwijzer aan de Sint-Aloysiusschool

Op 01-09-1951 was juffrouw Guinée 25 jaar onderwijzeres aan de Sint-Aloysiusschool

Op 16-10-1957 was meester Eggermont 25 jaar onderwijzer aan de Sint-Aloysiusschool

Overlijden

Meester Aloysius Dingenus de Waal overleed op 4 juli 1970 in het ziekenhuis te Goes (85 jaar)

Meester Laurus Marinus Huige overleed op 24 november 1987 in het ziekenhuis te Goes (83 jaar)

Meester Josephus Eggermont overleed op 11 augustus 1984 te Ovezande (71 jaar)

Mej. Nellij Gerarda Antonia Maria overleed op 25 april 2004 in de Kraayert te Lewedorp (97 jaar)


[1] Kenteken Zeeland.nl – http://kentekenzeeland.nl/kenteken-databank?kenteken=K-1009

[2] Provinciale Zeeuwse Courant, 02-11-1945 – Krantenbank Zeeland

___________________________________________________________________

Deel 4 De RK lagere school St. Aloysius Tekst door Herman van Woerkens 2022

In de periode waarin mijn opa de functie uitoefende van Hoofd der Openbare school was de pastoor ijverig bezig zijn plannen tot het oprichten van een nieuwe katholieke lagere school verder vorm te geven. Zodra hij met behulp van zijn parochianen het benodigde geld bijeengebracht had kon hij verder. Op 5, 9 en 12 april 1913 verscheen in het katholieke landelijke dagblad De Maasbode een advertentie voor de aanbesteding[1], die namens het R.K. Kerkbestuur van de H. Maria Hemelvaart was ondertekend door de heer L.D. Mudde, architect te Goes die was benaderd om de bouwtekeningen te maken. Gegadigden werden verzocht zich op zaterdag 19 april om 4 uur ’s middags te melden in het café van de Heer M. (Marinus Willemse) Rijk. Op 1 mei werd in een extra vergadering door het R.K. Kerkbestuur[2] besloten tot de bouw van een nieuwe school met onderwijzerswoning. De architect L.D. Mudde was hierbij aanwezig en de bouw werd uiteindelijk gegund aan de Weduwe Chamuleau van Kwadendamme, die eigenlijk niet had meegedongen naar de opdracht. Er bleek nogal te zijn gerommeld. ‘De som van de aanbesteding was ruim ƒ 21.000,-, tegen het volgende duizendtal aan’.

Als bouwgrond werd een stuk land aan de Kerkstraat (Het gedeelte van de huidige Hoofdstraat tussen het Kerkplein en het begin van het dorp vanaf ‘s-Heerenhoek) aangekocht. Kort daarna startten de bouwactiviteiten en in de tussentijd hield het Kerkbestuur zich bezig met de werving van nieuw personeel. Op 10 juni 1913 maakte de Middelburgsche Courant[3] melding van de benoeming van de Heer A.D. de Waal tot Hoofd van de nieuwe school. 

Akte van benoeming aan de R.K. Lagere school Sint-Aloysius te Ovezand (privé archief)

Een maand later, op 10 juli, werd in de R.K. Kerk een mis opgedragen, waarin Deken Baede voorging. In deze viering werd ‘Gods zegen afgesmeekt over de voltooiing van het heerlijke werk tot heil der Katholieke jeugd’. Op 1 september ontving opa zijn akte van benoeming en op 2 oktober gaf ook het gemeentebestuur zijn fiat. Als onderwijzers van bijstand werden vervolgens aangesteld de Heer A.P.L. Kerckhaert en Mejuffrouw J.P. Groosman. Alle benoemingen zouden per 1 november 1913 ingaan.

Op donderdag 23 oktober al, een goed half jaar na de start van de bouw!, werd het nieuwe schoolgebouw ingezegend door Deken Baede. In de Nieuwe Zeeuwsche Courant van zaterdag 25-10-1913[4] werd van deze heuglijke gebeurtenis een uitgebreid verslag geplaatst. De school werd vernoemd naar Sint-Aloysius. De heilige Aloysius van Gonzaga, een Italiaanse Jezuïet, gold als patroonheilige voor de (studerende) jeugd. Dat mijn opa dezelfde voornaam had was misschien niet helemaal toevallig? Hij wist als geen ander de betekenis van zijn eigen voornaam.

Omdat 1 november dat jaar op een zaterdag viel gingen de katholieke kinderen pas op maandag 3 november voor de eerste keer naar hun nieuwe school. Dit ging natuurlijk gepaard met de nodige feestelijkheden. Uiteraard werd er voor de nieuwe school een foto gemaakt waarvoor de pastoor, de schoolleiding en alle leerlingen poseerden. Bijzonderheid was dat het een gemengde R.K. school was.

Ovezande 1913: Opening der R.K. Lagere school met alle kinderen en de leerkrachten. Links Mej. J.P. Groosman en rechts de heren A.P.L. Kerckhaert en A.D. de Waal, het Hoofd der school.
(Bron foto: Digitale beeldbank De Bevelanden – Collectie B. Vermeule, Id. BorsFoto 019394)

Op 15 november ontving opa van het Parochiebestuur een gewijzigde Akte van Benoeming, waarin m.b.t. zijn salaris het volgende was opgenomen: ‘De aanvangsjaarwedde bedraagt ƒ 1.200,-. Verder zullen tien jaarlijkschen verhoogingen van ƒ 50,- worden toegekend’. Zodra begin 1914 de nieuwe onderwijzerswoning gereed was verhuisde opa met hulp van zijn zus van zijn oude adres aan de Schoolstraat A.29 (thans Hoofdstraat 36) tegenover de Openbare school naar het nieuwe adres Kerkstraat A.83 (thans Hoofdstraat 56). Er ging voor deze katholieke jongeman van 29 jaar een droom in vervulling, die al snel werd gevolgd door een volgende.Op 20 januari 1914 trouwde hij te Tilburg met mijn oma, Antoinette Johanna Maria van Acker. Zij was de enige nog levende dochter uit het huwelijk van Josephus van Acker en Catharina Adriana Maria van den Broeck en werd geboren op 21 juni 1888. In 1889 had zij nog een zusje gekregen dat na twee maanden alweer overleed. Mijn oma zelf bracht een deel van haar jeugd door op een strenge Franstalige kostschool in de buurt van Brussel, waar zij verbleef tussen 1896 en 1902.Haar familie was afkomstig uit Roosendaal en verhuisde in 1908 naar Goes, waar de vader van mijn oma aan de Ganzenpoortstraat C197/hoek Keizersdijk een grossierderij annex depôt van de American Petroleum Company runde, die hij had overgenomen van de weduwe E. van der Hoek en voortzette onder de naam Jos. Van Acker, firma G. van der Hoek. Haar moeder was actief in de Sint-Elisabeth Vereniging[5]. In december 1913 verhuisde de familie van Goes naar Tilburg.

Op 28 augustus 1915 was het weer een feestdag op school. Die dag werd het beeld geplaatst van Sint-Aloysius in de nis die hiervoor was aangebracht boven de hoofdingang. Het beeld was gemaakt door Dhr. J.P. Maas uit Haarlem voor een bedrag van ƒ 300,-[6].

Hoewel de nieuwe school voor die tijd modern was ingericht kunnen we ons op dit moment niet meer voorstellen hoe het toen moet zijn geweest. Het schoolplein, een strook voor de school aan de straatkant, was voor de veiligheid van de kinderen van de Kerkstraat gescheiden door een metalen hekwerk, maar bestond verder uit zand. Het werd pas in 1925 bestraat. De meeste kinderen liepen nog op klompen, die bij het binnengaan van de school uitgedaan moesten worden en neergezet bij het klompenrek. Binnen liep men op klompensokken of zelfgebreide geitenwollen sokken.

In de winter werd er gestookt. Ieder klaslokaal was voorzien van een grote kolenkachel, die dagelijks voor schooltijd opgestookt moest worden. Bij de school was een kolenhok voor de voorraad kolen en dat soms werd gebruikt om kinderen die stout waren geweest een tijdje in op te sluiten. Elektrische verlichting was er ook nog niet. Die werd pas rond 1930 aangelegd. Indien er licht nodig was in de klas, dan werden er gaslampen gebruikt en in geval van nood voldeed verlichting met kaarsen. De openbare straatverlichting, voor zover deze al aanwezig was, bestond uit gaslantaarns, die dagelijks door een lantaarnopsteker werden aangemaakt.

Godsdienstlessen

In principe begon iedere (school)dag met het bijwonen van de H. Mis in de kerk. Op school begon iedere schooldag ook met het gebed en verzorgde de pastoor de godsdienstlessen. Aan de hand van de catechismus werd het Rooms-katholieke geloof ingeprent. Wat er in dat boekje stond moest je uit het hoofd kennen en oh wee als je het antwoord op de vele vragen als ‘Waartoe zijn wij op aarde?’ niet snel wist te geven …… Klassikaal werd de ‘Oefeningen van berouw’ opgedreund, als voorbereiding op de biecht. Verder speelde mijnheer pastoor een rol in de voorbereidingen voor de Eerste Heilige Communie, het Vormsel en de Plechtige Communie.

Leeslessen

De eerste dagen op de lagere school werd kennis gemaakt met de Nederlands(ch)e taal. In tegenstelling tot het bekende ‘aap, noot, mies’ werd op Ovezand gebruik gemaakt van het door Frater Euthymius Becker in 1905 ontwikkelde leesplankje dat begon met ‘aap, roos, zeef’. Omdat dit op veel katholieke scholen werd gebruikt kreeg het de misleidende naam ‘het katholiek leesplankje’.

Het sloot aan op de door twee andere fraters (J. Reynders en N. Doumen) ontwikkelde leesmethode ‘Ik lees al’. Zodra de kinderen konden lezen kwamen uiteraard ook de boekjes van Ot en Sien of Wim, Zus en Jet met hun hond Does. Veel leermiddelen kwamen van de fraters van de R.K. Stoomdrukkerij van het Jongensweeshuis in Tilburg. Aan de hand van de bekende historische vertelselplaten van Cornelis Jetses en anderen die in de klas rijkelijk aan de wand hingen werden spannende verhalen verteld over historische gebeurtenissen of het dagelijks leven.

Schrijflessen

In de klas zaten de kinderen, twee aan twee in rijen, in een bankje waarvan de klep kon worden opgeklapt om spulletjes in te bewaren. Aanvankelijk werd er nog geschreven op een leitje met een griffel. Pas later kwamen hiervoor de kroontjespennen in de plaats en kregen de kinderen eigen schriftjes. Aan de bovenkant van iedere werkbank was hiervoor, tussen de uitsparing voor de pen, een inktpotje voorzien, dat dagelijks werd gevuld met inkt. Uiteraard was rechts schrijven verplicht!

Rekenlessen

Er werd gerekend op een telraam en als in de zomer de ramen open stonden kon je het klassikaal opdreunen van de tafels horen.

Tijdens het speelkwartier werd op het schoolplein en buiten schooltijd op straat volop gespeeld. Op het schoolplein werd gespeeld met stelten, stokpaardjes en hoepels en er werd natuurlijk geknikkerd met knikkers van klei. Diefje met verlos, hinkelen, tikkie de man, haasje over, priktollen, bikkelen en touwtjespringen waren populair als spel. En door de meisjes werd gedanst.

Spelende meisjes op het schoolplein van de Sint-Aloysiusschool
(Bron foto: Digitale beeldbank De Bevelanden – Collectie B. Vermeule – Id. BorsFoto019425)

_________________________________________________________________________

De Openbare lagere school

Tekst door Herman van Woerkens 2022

De ontstaansgeschiedenis:
In het boek Ovezande, eiland in de Zwake van Jan de Ruiter uit 2002 is te lezen dat er op Ovezand al sinds de 16e eeuw een vorm van onderwijs werd gegeven. Eigenlijk vanaf het prille begin van het ontstaan van Ovezande als dorpsgemeenschap. Jan Ruiter heeft zelfs een lijst opgesteld van alle onderwijzers vanaf 1582!
Er waren in die begintijd nog geen schoolgebouwen. Deze kwamen pas veel later. De eerste school maakte onderdeel uit van de NH Kerk en was gevestigd tegen de noordbeuk van de kerk. In 1847adviseerde de schoolopziener de gemeente om een nieuwe school te bouwen, omdat de oude te klein was geworden. Deze werd in 1850 gebouwd op de plaats van de inmiddels afgebroken noordelijke zijbeuk van de NH Kerk. Omdat het gebouw slecht bleek te zijn gebouwd werd in 1882 besloten tot de bouw van een compleet nieuw schoolgebouw. Deze school moest plaats bieden aan 144 leerlingen en werd gebouwd aan de Schoolstraat (Het gedeelte van de huidige Hoofdstraat tussen het Kerkplein en het begin van het dorp vanaf ‘s-Gravenpolder). Dit was het schoolgebouw zoals de oudere inwoners van Ovezande het nog hebben gekend. Tussen 1882 en 1963 heeft dit schoolgebouw onderdak geboden aan verschillende vormen van onderwijs. Van 1882 tot 1913 was het een Openbare lagere
school. Van 1913/1914, het moment waarop de katholieke lagere school werd gebouwd, tot 1947 werd er Christelijk onderwijs gegeven en vanaf 1947 tot 1963 was het de School met de Bijbel. In 1963 werd de schoolfunctie van het gebouw beëindigd en raakte het langzaam in verval, waarna het in 1972 is gesloopt.

Van Openbaar naar Rooms-Katholiek lager onderwijs
Op 23 oktober 1911 werd er een nieuwe pastoor benoemd op Ovezand als opvolger van Pastoor J.M. Eg. Zijn naam was Th.J.F. (Theodorus Joannes Franciscus) Bergansius. Het zat de pastoor niet lekker dat op Ovezand, waar het overgrote deel van de bevolking katholiek was, in tegenstelling tot in de andere katholieke dorpen in de buurt (’s-Heerenhoek sinds 1854, Kwadendamme sinds 1874 en Heinkenszand sinds 1909) nog geen katholiek onderwijs werd gegeven. Vanaf zijn aantreden zette hij zich ervoor in. Bijkomend probleem was dat het katholiek onderwijs niet van overheidswege werd gefinancierd, maar uit eigen middelen moest worden betaald. In 1912 mobiliseerde hij de schooljeugd al om na de missen bij het uitgaan van de kerk hiervoor te collecteren. Maar ook werd er in zijn preken
aandacht aan besteed, zodat de gebruikelijke collecte (de offerande) daarna dikwijls in het teken stond van de benodigde middelen voor de bouw van een eigen lagere school. Vrijwel tegelijkertijd met de komst van de nieuwe pastoor vond er aan de Openbare school ook een wisseling plaats

. Het Hoofd der School, Meester B.G. (Bernardus Gerardus) Lambers, zou per 16-10- 1911, vanwege het bereiken van de pensioengerechtigde leeftijd, afscheid nemen van de openbare lagere school en er moest een nieuw hoofd aangesteld worden door de gemeente.

Op de foto Meester B.G. Lambers (Bron foto: Digitale beeldbank De Bevelanden – Collectie B. Vermeule – Id. BorsFoto 019471

In de Goessche Courant van 6 juli 19111 werd een advertentie geplaatst door het College van Burgemeester en Wethouders van Ovezand waarin sollicitanten werden opgeroepen te solliciteren naar de functie van Hoofd der Openbare Lagere School in het dorp. Op 1 augustus volgde in dezelfde courant een herhaalde oproep, waarop zich nog twee kandidaten meldden. Uiteindelijk waren er zes gegadigden voor de functie, waarvan er drie werden voorgedragen. Dit waren: 1. A.D. de Waal uit Hontenisse, 2. J.L.H. Nijssen uit Noordwijk-Binnen en 3. J.A. Teepen uit Vasse, gemeente Tubbergen. In de raadsvergadering van 6 september 1911 werd besloten, dat A.D. de Waal, mijn Opa, met ingang van 1 november 1911 zou worden benoemd in de functie van Hoofd der Openbare Lagere School op Ovezand.

Voorgeschiedenis van Meester de Waal
A.D. (Aloysius Dingenus) de Waal was afkomstig uit de gemeente Hontenisse in Zeeuws-Vlaanderen, waar hij op 26 december 1884 te Lamswaarde was geboren als derde kind en tweede zoon uit het huwelijk van Anthonius de Waal en Cornelia Hoveniers. Het dorp was een katholiek bolwerk, getuige de bijnaam ‘het Heilig land’. Zijn vader was daar ook onderwijzer. Het gezin bestond uit 13 kinderen, 9 jongens en 4 meisjes, waarvan er drie al op jonge leeftijd waren overleden. Twee zussen gingen het klooster in. Op 9 mei 1904 behaalde hij zijn onderwijsdiploma2 aan de Rijks Kweekschool te Middelburg met de
aantekeningen ‘vrije- en ordeoefeningen der gymnastiek’. Zijn eerste ervaringen als beginnend onderwijzer deed hij op als ‘onderwijzer van bijstand’ op een katholieke lagere school in Monster (Zuid-Holland), waar hij per 1 september 1904 werd aangesteld. Aan die school ontving hij op 25 februari 1905 uit handen van de bisschoppelijk inspecteur in het Bisdom Haarlem voor het Dekenaat Delft zijn acte van bekwaamheid ‘Godsdienstleer’. In de tussentijd ging hij verder met solliciteren, waarbij zijn voorkeur natuurlijk uitging naar een baan in Zeeuws-Vlaanderen, waar hij vandaan kwam. Dat lukte en per 1 januari 1906 trad hij als onderwijzer van bijstand in dienst bij de Openbare lagere school in de Gemeente Graauw en Langendam. Daar bleef hij tot eind maart 1907, waarna hij ingaande 1 april overging naar de Openbare lagere school in de Gemeente Hontenisse . Dit was een
grotere school en hij werd hier 3e onderwijzer van bijstand. Gedurende zijn verblijf aan deze school woonde hij weer bij zijn ouders thuis en kon daar in alle rust verder studeren voor zijn hoofdakte. Die behaalde hij op 25 augustus 1910 te ’s-Hertogenbosch. Dit stelde hem in staat opnieuw te solliciteren. Dat deed hij naar een vrijkomende functie op Ovezand.

Meester de Waal op Ovezand
Zo verhuisde hij naar Ovezand, waar hij op 1 november 1911 startte in zijn nieuwe functie als opvolger van Meester Lambers. In zijn akte van aanstelling van 03-09-1911 was behalve het eerste besluit m.b.t. zijn aanstelling als Hoofd der school, een tweede besluit opgenomen, waarvan de tekst luidde: ‘aan Aloysius Dingenis de Waal voornoemd, boven zijn jaarwedde toe te kennen het genot van vrije woning, in het perceel No. 29, wijk A, benevens dat van den bij dat perceel behoorenden tuin’. Op 27 december 1911 werd hij per 1 december 1911 ingeschreven als nieuwe inwoner op dit adres (thans Hoofdstraat 36) in het bevolkingsregister van het dorp. Deze woning lag recht tegenover de Openbare school.
Zoals gebruikelijk was in die tijd woonden mannen zelden alleen. Ze werden verzorgd. Dit gold bijvoorbeeld ook voor mannen die hun vrouw waren verloren door overlijden. Zij kwamen doorgaans al snel weer in contact met een nieuwe vrouw, een huishoudster, waar ze dan uiteindelijk mee trouwden. Zo hebben bij mijn opa ook enkele familieleden in huis gewoond om voor hem te zorgen. Zijn oudste zus Maria Catharina, die later non is geworden, verbleef er van 06-06-1912 tot 27-03-1914; zijn jongste zus Elisa Mathilda Catharina (zuster Lisa), die ook het klooster is ingegaan, verbleef er van 22-11-1912 tot 29-03-1913 en zijn jongste broer, Albertus Aloysius, die tussen 03-04-1913 en 25-10-1913 ook ruim een half jaar bij hem heeft ingewoond. Alle drie zijn uit Ovezande weer teruggegaan
naar Hontenisse, waar hun ouders woonden.

Meester de Waal zou twee jaar de functie van Hoofd der Openbare lagere school uitoefenen, waarna hij (tijdig) solliciteerde op de nieuwe bijzondere- of parochiale Rooms-katholieke lagere school, die in aanbouw was.

Wordt vervolgd

____________________________________________________________________

Het priesterfeest van 1957

Tekst door: ©Tom Rentmeester 2021

22 juni 1957. De pas tot priester gewijde Piet Boonman wordt met de auto Ovezande binnengehaald

De burgemeester, de pastoor / dominee, de dokter en de hoofdschoolmeester waren in die tijd de “belangrijkste” personen in het dorp. De wijding van een parochiaan tot priester was een hele eer voor de familie en een bijzondere gebeurtenis voor de parochie, heel katholiek Ovezande hielp direct of indirect mee met de voorbereidingen van dit grootse priesterfeest.

Links:Deaankondiging in Dagblad de Stem en een van de bloemenstandaards voor de ingang van de huishoudschool. Rechts: De fraaie welkomspoort(en) voor de RK kerk.

Die voorbereidingen waren uitgebreid, dat bleek wel op de bewuste dag zelf. De fanfare had een optreden ingestudeerd om de feestelijkheden muzikaal op te luisteren. Het jongens- en mannen zangkoor Pius X moesten het beste van hun kunnen laten horen en repeteerden speciale meerstemmige liederen voor deze plechtigheid w.o. “Transeamus” en “Panis Angelicum”. Dirigent Evert Heijblok van het koor uit Goes heeft hieraan zijn medewerking verleend bij de instudering van de gezangen en tijdens de uitvoering ervan.

De neomist met het comité en medewerkers. Voorste rij zittend vlnr: Louw Zuidhof, burgemeester Andriessen, pater Blommaert, neomist Piet Boonman, pastoor Franse, Cees Rentmeester (mijn vader, voorzitter comité), juffrouw van Wijnsbergen, Pier Rijk en Jo Knopjes met er achter hoofdmeester Lauw Huige. Daarachter leden van het zangkoor, fanfare, gemeenteraad, kerk, scholen etc.

De Philips bandrecorder EL3517 waarmee de reportage werd opgenomen en het Pius X jongenskoor met met vlnr voor: Leen Oosthoek, Kees de Jonge, Lau de Jonge en Bertus de Jonge. Midden: Kees Rentmeester, Nico de Winter enTom Rentmeester. Achter: Rinus Steenbakker (dirigent), Kees Boonman, Frans Koens, Adrie Geus, Johan de Jonge, Piet de Jonge en Jan Oosthoek.

Adrie Boonman (elektro-winkel) heeft, met microfoon en  bandrecorder, de eredienst en de feestelijkheden van die dag op 2 geluidsbanden opgenomen en deze zijn bewaard gebleven.  De reportage-opname ging op 2x LP11 geluidsbanden van elk 2x 35 min. = totaal ca. 2 uur. Rinus Steijn (gemeentesecretaris) was de spreker op de band die als volgt werd samengesteld:

De Intocht zaterdagmorgen 22 juni, begon bij het driehoekig grasveldje voor de boerderij van Basje Rijk (Hoofdstraat 7). De neomist werd met de auto (Chevrolet van M. de Jonge) van de trein te Goes naar van Ovezande gebracht waar burgemeester Andriessen hem toesprak. Onder klokgelui en begeleid door een stoet bestaande uit bruidmeisjes, schoolkinderen, verenigingen, fanfare en afgevaardigden, werd de nieuwe priester met de auto naar de Kerkdreef gebracht waar de dorpelingen traditiegetrouw een welkomstpoort hadden gebouwd. Daar deed pastoor Franse het welkomstwoord namens de parochie en begeleidde hem naar de pastorie om zich te kunnen voorbereiden op de plechtigheid.

Eerste mis zondag 23 juni 10:00 uur in de RK kerk te Ovezande. Tijdens deze mis zongen het jongens- en mannenkoor meerstemmig. De preek over het priesterschap duurde ongeveer een half uur (was in die tijd geen uitzondering). De neomist sloot af met de zegen en een dankwoord.

Receptie. De receptie werd gehouden in de plaatselijke landbouwhuishoudschool, waar ook het diner, drankjes en hapjes mede door de leerlingen verzorgd werden. Langs het pad voor de ingang van de huishoudschool stonden een 30-tal hoge (ca. 1,5 meter) standaards gevuld met kleurrijke bloemen. Deze standaards waren witgeschilderde houten ventilatieroosters uit de koelcellen van Gebr. Rentmeester, het was een feestelijk gezicht! Op het plein van de huishoudschool werd door de Ovezandse fanfare een serenade gebracht en sprak de burgemeester namens de fanfare om vervolgens met het feestcomité naar de receptiezaal in de school te gaan.

Op het verlanglijstje van de neomist stond een 10-delige boekenserie “Der grosse Herder” (Duitse encyclopedie) die werd door de comité-voorzitter namens de parochianen als geschenk aangeboden vergezeld door een speech die enkele keren onderbroken werd door twee  huilende kinderen……

‘s-Middags was er om 16:00 uur het Danklof in de kerk met gezang door het mannen- en jongenskoor van Pius X.

“Feestje”. Daarna in de huishoudschool nog een gezellig samenzijn met parochianen. Er werden uit het programmaboek gezamenlijk liedjes gezongen (zoals “faria” dat op de band te horen is) evenals de humoristische sketches gehouden door pater Blommaert met “de spin” en “de schildersrekening voor de kerk”. Dat laatste was een gewaagd stukje voor die tijd want het was nogal dubbelzinnig van inhoud….

Pier Rijk (“nom Pier” was een oom van mijn vader) vertelde de volgende mop over de hellegang van Hilter: “Toen de Fuehrer  met zijn bemanning op een oorlogsschip voer, lagen ze onder vuur door de geallieerden. Deze stuurden een torpedo naar het schip die het doel trof en Hitler was dood. Toen vroeg de kapitein daarna wat ze nu met het stoffelijk overschot van Hitler moesten doen, want begraven konden ze hem hier niet. Iemand zei : “We nemen een zak en stoppen hem daarin, naaien de zak dicht en gooien die in het water”. Zo gezegd zo gedaan, maar de zak bleef drijven. ”Weet je wat, we stoppen er ook nog een boenk steenkolen bij dan zinkt hij wel”, stelde men voor. Toen begon een soldaat hartelijk te lachen en zei: “Dat Hitler naar de hel zou gaan, dat wist ik wel, maar dat hij z’n eigen kolen mee moest nemen, dàt wist ik niet….!”  Daverend gelach, dit soort mopjes deden het altijd goed, zo net na de oorlog.

De medewerksters van de huishoudschool, met burgemeester Theo Andriessen, comité-voorzitter Cees Rentmeester en LS-onderwijzer Jos Eggermont. Rechts: mijn vader en de burgemeester “in actie”….

Het priesterfeest in 1957 was succesvol verlopen door de inzet van vele Ovezandenaren, “waarin een klein dorp groot kan zijn”. Op de lagere school werd er daarna nog een tekenwedstrijd over dit onderwerp per klas georganiseerd. Ik had zoiets als de foto in de kop van dit artikel getekend: “de intocht met de auto en de bruidsmeisjes”. Als eerste prijs kreeg ik een geldbedrag waarvoor ik in de winkel van Schuerman een klapperpistool met riem en holster kocht om buiten met mijn vriendjes “cowboytje te kunnen spelen”…  De opgenomen geluidsbanden werden een week later met de bandrecorder (in café van Neeltje van Gessele, Groenendijk) op een avond afgespeeld voor de vele belangstellenden. Het was overigens het laatste priesterfeest dat in Ovezande gevierd is……

_________________________________________________________________________

De RK Huishoudschool St. Agnes

Tekst door: ©Tom Rentmeester 2021

Deze afbeelding heeft een leeg alt-attribuut; de bestandsnaam is image-17.png

1953-1968  de “Nijverheidsschool St. Agnes” Oud Ovezandseweg hoek Hoofdstraat.

Al tijdens de oorlog (1941) was er een 2-jarige huishoudschool-opleiding op de zolder van de St. Aloysius- school. In 1953 werd de nieuwe huishoudschool “St. Agnes” aan de Hoofdstraat geopend en ook van omliggende dorpen kwamen er leerlingen naar deze school. Het was in de jaren 50 voor meisjes veelal de leerbestemming na de lagere school. Je ging daar, naast je “Algemeen Vormend Onderwijs” (AVO), ook leren naaien, koken, wassen en strijken, kortom alles wat met het huishouden te maken had. Enkele nonnetjes (Franciscanessen w.o. Zr Beatrix, directrice) kenmerkten de katholieke grondslag en pastoor Franse onderwees er de godsdienstlessen. De juffrouwen/leraressen veranderden geregeld doordat ze trouwden of elders gingen wonen en soms werden er ook wel meesters ingezet.

Deze afbeelding heeft een leeg alt-attribuut; de bestandsnaam is image-18.png

1958-1959 Mijn zus Riet achter de naaimachine en rechts vooraan het groepje tijdens de naaicursus, in de rij erachter vlnr: Zr. NN, Nelly de Meij, Zr. NN, Anny de Meij en Suzan Geus (mijn schoonzus) Juffrouw van Campen was toen directrice, ze trouwde met J. v.’t Westende en woont nog steeds hier in de buurt.

Vanaf 1957 woonden wij ernaast op Hoofdstraat 98 en waren dus “buren”. De juffrouwen hadden een goede band met mijn vader en moeder en kwamen geregeld bij ons “op visite”. Die bijzondere vriendschap is waarschijnlijk ontstaan door het priesterfeest in dat jaar, waarbij mijn vader de “ceremoniemeester” was. Toen juffrouw Kuijper ging trouwen zijn mijn ouders nog op haar bruiloft geweest. Tussen ons huis en de school lag de moestuin van de school die diende voor de grondstoffen van de kooklessen. Het gekookte gerecht moesten de leerlingen wel zelf opeten, ze hebben zo weken achtereen verschillende recepten met rodekool moeten maken (en eten) omdat de andere groenten op waren….

Deze afbeelding heeft een leeg alt-attribuut; de bestandsnaam is image-19.png

Ons huis naast de huishoudschool (helemaal links) en rechts mijn zus Riet met ons kleinste broertje Jos(je).

Onze jongste broer Josje was toen 2 à 3 jaar en kwam zijn zus Riet vaak geheel zelfstandig opzoeken in de naastgelegen huishoudschool, ze hoorden hem op zijn klompjes door de gang komen aanlopen. Hij kon de naam Rietje nog niet uitspreken en riep dan “Ditie”, de reden dat hij kwam was steeds dat zijn step zogenaamd kapot was en Riet die dan moest maken. Hij werd al snel de “lieveling” van de juffrouwen en de schoolmeisjes….

Deze afbeelding heeft een leeg alt-attribuut; de bestandsnaam is image-20.png

Landbouwhuishoudschool St. Agnes, schooljaar 1958-1959 klas 1B. Voorste rij vlnr.: Willy de Jonge, Sonja Menheere, Marjan Looy, Janny de Winter en Tiny Vermeule.  Middelste rij: Ina Timmerman, Corry Rentmeester, Nelly Vermeule, Riet Rentmeester, Tiny Rijk en Corry de Jonge. Achterste rij: , Greta Rijk, Jo Vermue, Marietje Nagelkerke, Greta Rentmeester en juffrouw Vermue.

Deze afbeelding heeft een leeg alt-attribuut; de bestandsnaam is image-21.png

Een jaar later 1959-1960  klas 2B  met meester Peeters uit Kwadendamme (AVO, gym en Engels).

Meester Peeters had rood haar, op een dag had Nelly Vermeule een knalrood jurkje aan. “Mooie jurk”, zei meester Peeters. “Ja, mooi rood is niet lelijk” zei Nelly, de hele klas lag in een deuk….    Dhr.Evert Heijblok gaf er muziek-en zangles en keek net als de pastoor erg scheel. Hij wou mijn zus de klas uit sturen omdat ze ongevraagd de 2e stem zong, maar niemand wist tegen wie hij het had. Janny de Winter (vriendin van mijn zus) dacht dat hij haar bedoelde en ging de klas uit…..dat gaf veel verwarring en hilariteit !

Deze afbeelding heeft een leeg alt-attribuut; de bestandsnaam is image-22.png

1957 Voorbereidingen voor het priesterfeest, de juffrouwen vlnr: Jongmans, van Wijnsbergen en Kuijper. In de keuken met burgemeester Andriessen en mijn vader (geheel rechts) daar voor Janny Geus (mijn latere schoonzus). Mijn vrouw Tiny Geus zat van 1961-1963 ook op deze school en kan heel goed koken……

Het gebouw werd tevens gebruikt voor cursussen (voor ouderen het “Boerinnen-brevet”), bijeenkomsten van “de oude van dagen” (huidige KBO), exposities (elektrische apparaten Philips-show / door winkelier A. Boonman) etc. Met de latere “Mammoetwet” veranderde er veel in het onderwijs en werd de school na 15 jaar in 1968 definitief gesloten, het was een groot verlies voor Ovezande…. Het gebouw werd openbaar verkocht en er werd nog een “klokkenfabriek” in gevestigd. Later zijn er particuliere woningen van gemaakt.

________________________________________________________________________

De RK lagere school St. Aloysius

Deel 2 Tekst door: ©Tom Rentmeester 2021

Deze afbeelding heeft een leeg alt-attribuut; de bestandsnaam is image-9.png

Linker foto 1949: Het schoolplein voor de St. Aloysius school wordt opnieuw bestraat. De kinderen vinden het een ideale zandbak om in te spelen, heel wat beter dan die bij de kleuterschool. Helemaal links: mijn broer Bas en daarnaast mijn zusje Riet, 5e van links is mijn oudste broer Rinus. Rechter foto 1952: Als er nieuwe schoolbanken kwamen, werden de oude particulier verkocht. Hier zo’n schoolbank in onze achtertuin in de Dreef 5 met vlnr mijn zusje Riet en mijn broers Hans, Robby, Bas en rechts vooraan sta ikzelf. In de kinderwagen helemaal achteraan ligt Harry, Jos wordt in 1956 te ’s-Gravenpolder geboren.

Na de kleuterschool ging je dan op 7-jarige leeftijd naar de “grote” (lagere) school en kwam je bij Juffrouw Guinée in de eerste klas, daar ging je leren lezen, schrijven en rekenen….

Deze afbeelding heeft een leeg alt-attribuut; de bestandsnaam is image-10.png

1949 1e klas met juffrouw Guinée 1e rij van voor naar achter: Bennie Vermeule, Bas Rentmeester (mijn broer), Wim Meublok, Jan Oosthoek, Jaap Rentmeester en Walter van Eerdenburg. 2e rij: Corrie de Jonge, Nellie Steenbakker, Trees van Steenbergen, Clazien Huige, Wim Rentmeester en Jaap de Jonge.  3e rij: Annie van Loenhoud, Sjaan de Meij, Joke Rijk, Ria Priem, Joop de Jonge en Piet Boonman.  4e rij: Sjaan Rentmeester, Gretha Hoondert, Saartje Koole, Janny Geus en Kees Boonman.  5e rij: Saartje den Toonder, Nellie Vroonland, Corrie Rentmeester en Suzan Beulens. Allemaal hebben ze het “leesplankje” voor zich.

Deze afbeelding heeft een leeg alt-attribuut; de bestandsnaam is image-11.png

Het Ovezandse leesplankje week iets af van bovenstaande afbeelding en had de woorden: aap, roos, zeef, muur, voet, ei, juk, jet, wip, does, hok, bok en kous. Daarnaast de “kroontjespen” die in het inktpotje gedoopt werd midden in het werk-/schrijfvlak van de schoolbank.

Die eerste schooldag was een dag van verkenning, Bennie Vermeule moest gelijk in de hoek gaan staan. “Maar ik heb helemaal niets gedaan”, zei hij. “Ik zie aan je ogen dat je iets stouts van plan was”, zei de juffrouw, “en dan weet je nu wat er dan gebeurt….!”  Tja, een juffrouw die helderziende is, daar kan je niet tegen op. Over Bennie zijn leuke anekdotes bewaard gebleven, zo was er op Ovezande een oudere dorpsomroeper die “Oova” heette. De juffrouw vroeg in de klas : ”wie waren de eerste mensen op aarde?” Bennie stak zijn vinger op en antwoordde: “Adam en Ova”. Ja, dan lig je toch dubbel van het lachen.   

Omdat je ook voorbereid moest worden op je “Eerste Communie” , kreeg je godsdienstles en moest je de vele catechismus-vragen en de geboden uit je hoofd leren. Ik zat toen in Goes op school en daarin waren ze heel erg streng. Pastoor Franse gaf op Ovezande soms ook godsdienstles en als hij boos werd had hij “losse handen”, alleen wist je nooit tegen wie hij het had (omdat hij enorm scheel keek) ….ik was bang van die man.

Deze afbeelding heeft een leeg alt-attribuut; de bestandsnaam is image-12.png

Tegenover de school was de “smidse van Huijbrechtse” en daarvoor stond de “travalje” (= van het Franse werkwoord “travailler”) waar de paarden beslagen werden. Als de schoolramen open stonden kon je het geschroeide hoorn van de hoeven ruiken, een speciaal luchtje dat je nooit meer vergeet…..

De school was aan de voorzijde verdeeld in 4 klaslokalen met elk 2 ramen. Rechts naast de hoofdingang zat juffrouw Guinée met de 1e klas en daarnaast juffrouw de Punder met de 2e  en 3e klas. Links van de hoofdingang zat als eerste meester Huige met de 5e klas (enkel meisjes) en de 6e klas (gemengd) met nog een kleine groep 7e klas. Helemaal links meester Eggermont met de 4e klas (gemengd) en de 5e klas (enkel jongens). In de derde klas kwam ik weer terug van ’s-Gravenpolder naar Ovezande bij juffrouw de Punder.

Meester Eggermont schonk  ook veel aandacht aan de natuur, hij kweekte in de klas van “dikkopjes” kikkers in een glazen bak met water waar ook gevangen salamanders in zwommen. Maakte van een aardappel aardappelmeel en stekte allerlei plantjes en bloemen in potten in de raambank. Hij was een straffe roker en rookte ook in de klas, dat mocht toen nog, liep met een aanwijsstok in zijn hand en als er iemand wat verkeerds deed, sloeg hij daarmee of trok hij je aan je oren mee naar de hoek. Ja, dat mocht toen ook nog….

Toen ik in de 5e klas zat, was meester Eggermond als leraar naar de Oudelandse LTB-school vertrokken en kregen we “invalmeesters” (zo zal ik ze maar even noemen). Deze hadden heel wat minder ontzag en daar maakten wij flink gebruik/misbruik van. Joke van Eeckhout gooide eens een grote dot kauwgom op de kaart van Europa en die bleef hangen boven in de Noordzee, wij lachen en de meester merkte er niets van. Er belandde ook wel eens een gummetje op de brandende kachel…., dan moesten de ramen open. Er ontstond eens een fikse ruzie met de hoofdmeester Huige omdat de betreffende meester aan de lessenaar voor zijn hoofdakte aan het leren was terwijl hij daardoor ons geen les gaf. Omdat de 2 klaslokalen door een deur met een doorzichtig raam met elkaar verbonden waren, kon de hoofdmeester dit waarnemen en de deur vloog ineens open met een scheldkanonnade tussen de beide meesters tot gevolg. Het geleerde niveau lag dat jaar niet erg hoog….

Deze afbeelding heeft een leeg alt-attribuut; de bestandsnaam is image-13.png

1959 De 6e klas met hoofdmeester Lauw Huige. 1e Rij voor: Tannie de Jonge, Coby de Winter, Dien Meublok, * Greta Boonman,  *Betsy van Loenhoud, *Truus Ars en Nellie Boonman. 2e Rij: Marijke Rijk, Corrie Hoondert, *Matty Andriessen, Willy Verbeek, Sjaak Boonman en Leo Vroonland. 3e Rij: Bas Vermeule, Bertus de Jonge, *Kees Koens, * Tom Rentmeester (ik), Leen Oosthoek, Lauw Poortvliet, Kees Rentmeester.  Veel van de jongens gingen na de lagere school naar de ambacht- of land-en tuinbouwschool en de meisjes vaak naar de huishoudschool “St. Agnes” aan de Hoofdstraat te Ovezande.  (* Gingen naar de Mulo).

Deze afbeelding heeft een leeg alt-attribuut; de bestandsnaam is image-14.png

In 2013 vierde Ovezande het 100-jarig bestaan van het Katholiek onderwijs in Ovezande. Vele oud-leerlingen kwamen die dag hun oude school en de nieuw gebouwde school bezoeken. Het was een gezellig weerzien van oud-medescholieren en het elkaar vertellen van herinneringen uit die “goede oude schooltijd”. Ook mijn vader, ooms en tantes hebben begin vorige eeuw op deze school, o.l.v. hoofdmeester de Waal, het lager onderwijs gevolgd. Volgens een hele traditie van grootouders op ouders, kinderen, kleinkinderen en achterkleinkinderen is hier, soms onder moeilijke omstandigheden, de basis voor hun leven gelegd, zowel in kennis als in goede sociale omgang met elkaar.

_________________________________________________________________________

Kleuter-en lagere school te Ovezande

Deel 1 Tekst door: ©Tom Rentmeester 2021

Deze afbeelding heeft een leeg alt-attribuut; de bestandsnaam is image-4.png

1947. Boven vlnr: Juffrouw Poortvliet, Wim Meulblok, Jaap Rentmeester, Kees Boonman, Bas Rentmeester, Walter van Eerdenburg, Bennie Vermeule en Piet Boonman. Midden: Wim Rentmeester, Corrie de Jonge, Suzan Beulens, Sjaan de Meij, Nellie Vroonland, Joke Rijk, Sarie den Toonder en Jaap de Jonge. Voor: Els Uitterhoeve, Greta Hoondert,  Trees van Steenbergen en Sjaan Rentmeester.

Als m’n moeder deze foto zag moest ze altijd lachen “mó’j die hroene bakkusjes ziëe”, zei ze dan..(moet je die ondeugende gezichtjes zien). Bennie werd een keer voor straf op het zoldertje opgesloten, toen de juffrouw weer beneden in de klas terugkwam, zat Bennie met z’n armen over elkaar op zijn plaats in de schoolbank. Hij was ontsnapt door een klein deurtje en zo van boven in de zandbak gesprongen….”zo vlug als water” zegt men dan.

Deze afbeelding heeft een leeg alt-attribuut; de bestandsnaam is image-5.png

1953 Voor vlnr: Kees Koens, Kees Rentmeester, Martha Uitterhoeve, Marijke Rijk,  NN  Midden:  NN , Sjaak Rentmeester, Wim Rijk, Bertus de Jonge, Willy Verbeek, NN  Tannie Priem en Matty Andriessen, Achter:Leen Oosthoek, Joke v. Eeckhout, Juffrouw Jo van ’t Westeinde, Riet Rentmeester,  NN  en Marijke Rijk. Ik sta niet op deze foto want in dat jaar zijn we naar ’s-Gravenpolder verhuisd en ging ik naar Goes op de kleuterschool (bij de nonnetjes in de Wijngaardstraat).

Deze afbeelding heeft een leeg alt-attribuut; de bestandsnaam is image-6.png

Juffrouw Jo en de Juffrouw Poortvliet voor de kleuterschool. Ik met telefoon op een schoolfoto uit 1953.

De  kleuterschool stond voor de RK-kerk, er tussen tegen het schooltje lag dan de “zandbak” waartegen de “pisbak” voor de kerkgangers gebouwd was. Daarbij kwam dat de melkboer Pauw Daalman nog met paard en wagen de melk rondbracht. Ook voor de pastorie, alwaar het paard vaak wat “paardenvijgen” achterliet op de Kerkdreef vlak voor de kleuterschool bij de spelende kinderen. Foei!  Gelukkig werd er enkele jaren later een nieuwe kleuterschool gebouwd, rechts achter de lagere school. Je had er een “kleine kant” (4 en 5 jaar) en een “grote kant” (6 en 7 jaar), tegenwoordig groep 1 en 2. Ik herinner mij dat de juffrouw op een morgen zei dat er iets heel ergs gebeurd was: een klasgenootje Lenie Boonman was door het spelen met lucifers levend verbrand in hun boerenschuur in de Calagne. Vreselijk vonden we dat en het was tevens een ernstige waarschuwing voor ons om nooit met vuur te spelen. Toen ik naar Goes op school ging, miste ik mijn vriendjes uit Ovezande erg. Na 2 jaar ging ik terug naar de school te Ovezande en kwam ik in de 3e klas.

Deze afbeelding heeft een leeg alt-attribuut; de bestandsnaam is image-7.png

1955 Kleuterschool. Boven 4e rij vlnr: Juffrouw Jo , Tiny Geus (waarmee ik 16  jaar later getrouwd ben), Riet Priem, Tineke Remijn, Roosje Poppe, José Rijk en Jo Koens. 3e rij: NN, Riet Rentmeester, Betsy de Jonge, Adrie Rijk, Adrie van Steenbergen, Sjaak de Baar, Jan Poortvliet, Janus Priem, Koos Remijn, Sjaan Rentmeester en Marijke Meulblok. 2e rij: Johan Priem, Adrie de Jonge, Jan de Jonge, Lau Rentmeester, Frans Koens, Giljam de Jonge, en Rinus Rentmeester. Voorste 1e rij: Frans Meulblok, Sjaak de Jonge, Piet Rijk, Sjaak de Punder, Hans Huige, Jan Schreurs, Pol Uitterhoeve en Toon Koens.

Juffrouw Jo was toen net voor kleuteronderwijzeres afgestudeerd en kon heel goed met de kinderen opschieten. Later kreeg ze een verlamming en raakte ze voor de rest van haar (te) korte leven aan bed gekluisterd. Ze kon met hulp wel zelfstandig wonen in een aangepast huis. Haar deuren, telefoon en televisie kon ze zelf bedienen d.m.v. een elektronisch apparaat waarbij ze op bepaalde rietjes moest blazen. Er hing een tegeltje in haar woning met de tekst: “Van het concert des levens, krijgt niemand een program”….

Deze afbeelding heeft een leeg alt-attribuut; de bestandsnaam is image-8.png

1960 De nieuwe kleuterschool, vooraan in het zand 1e rij vlnr: Marijke Suikerbuik, Ineke Schreurs, Jan Rijk, Jos Rentmeester (mijn jongste broer), Sjaak Rijk. Zittend 2e rij: : Kees Drijdijk, Piet Verbart, Joke Verbart, Kees de winter, Peter v.’t Westeinde, Hans Remijn, Frank van Osselaar, Joke Priem, Frans Koens, Plonie Oosthoek, Greet de Jonge, Ad Hoondert, Piet Rijk, Guus van Steenbergen en Rinus Nijsten. Staand: Arie Rentmeester, Lucie Huijbrechts, Trinet de Jonge, Frank Priem, juffrouw Jo v.’t Westeinde, Ellie Steenbakker, Piet Hoondert, Nelly Hoondert, Sjaak Rijk, Dick Hoondert, Cathrien Hoondert, Jos Westdorp, Ad Remijn, Willy Vroonland, Jan Priem, Joke Rentmeester, Leo de Jonge, Frans Hoondert en Corrie Polfliet.

De nieuwe kleuterschool in de Burgemeester Andriessenstraat was een hele verbetering, ruim , schoon, licht en volop speelplaats met een grote zandbak. Hier kon men zich voorbereiden op de lagere school ernaast…..

Wordt vervolgd

________________________________________________________________________

De RK-kerk te Ovezande

Tekst en schilderijen door: ©Tom Rentmeester 2021

Behalve de Hervormde kerk heb ik ook de Rooms-Katholieke kerk van Ovezande geschilderd (in de oude situatie van ca. 1900, dus nog zonder toren (olieverf op paneel 30×25 cm). De RK-kerk werd rond 1860 gebouwd, er bestaat nog een oude zwart-wit foto uit 1904 hiervan, maar ik zie het graag wat levendiger en in kleur….

De originele foto uit 1904 met op de voorgrond links langs de kerk een lange hoge heg en onder het linkse raam van devoorgevel is het bovenste gedeelte van de “pisbak” net zichtbaar (met de witte rand). In de nok een bouwwerk met galmgaten waarachter een kleine klok hing…..

De situatie rond 1950, de toren is erop gezet na 1906 tijdens de bouw van de pastorie. Ook is de kerk uitgebreid, aan de achterkant is een stuk bijgebouwd voor het “koor” (met altaar) en een uitpandig biechthuisje. Voor de kerk de kleuterschool en daarvoor de woning van de koster…

Als katholiek geboren Ovezandenaar werd je hier gedoopt, ging er naar de kleuterschool en de lagere school, deed je eerste en plechtige communie en als je tenslotte met een katholiek meisje uit Ovezande trouwde, werd het huwelijk ingezegend in deze kerk “Maria ten Hemelopneming”. In de 50-er jaren was de maatschappij nog sterk verzuild: katholieken stemden op de KVP, lazen “dagblad de Stem” en het weekblad de “Katholieke Illustratie”, kochten boodschappen / inkopen bij een katholieke winkel / ondernemer en voor de protestanten gold het omgekeerde. Toch leefden protestanten en katholieken gemoedelijk naast elkaar sinds de wettelijke scheiding van staat en godsdienst.

Toen ik in de 4e klas van de LS zat, ging ik in het jeugdkoor “Pius X” net als een aantal andere jongens van school, dan ging je wel gemotiveerd naar de kerk. In 1957 was er een groot “priesterfeest” (Parochiaan Piet Boonman was tot priester gewijd) en zong het jeugdkoor meerstemmig met het mannenkoor het “Transeamus” tijdens de dienst o.l.v. dirigent Heijblok uit Goes, hiervan zijn nog geluidsbanden bewaard gebleven.

Foto links: De eerste communie was een feest in het dorp, vooral de meisjes zagen er in hun communie-jurk prachtig uit. Linksvoor Mies Eggermont en rechts mijn zusje Riet voor onze woning Dreef 5 in 1952 .

Foto rechts: Het schilderij in een situatie omstreeks 1904 met een in ZB-klederdracht paartje en een boer op een houten fiets (het muurtje links is de zijkant van de “pisbak”, want sommigen kwamen van ver, maar ik weet niet hoe de dames dit deden…..).

Priesterfeest 1955, vlnr: Jo Boonman, Corry Goense, Gretha Rentmeester, Sjaan Rentmeester, Corry de Jonge, Nellie Vermeule, Nellie Raas en Mies Eggermont.

_______________________________________________________________________

De hervormde kerk en gemeente- herberg te Ovezande

Tekst en schilderij op doek (50×60) door: ©Tom Rentmeester 2021

Als je Ovezande vanuit richting ‘s-Gravenpolder door de Hoofdstraat binnenkomt, dan zie je de twee oudste gebouwen van het dorp staan: links de voormalige hervormde kerk en op het eind de gemeente-herberg . De kerk had oorspronkelijk nog een zijbeuk en was katholiek. Door de reformatie werd deze hervormd (de katholieke godsdienst werd wettelijk verboden). Links voor de hervormde kerk stond in mijn tijd de “Christelijke school” (protestants) en het viskot was in 1947 al afgebroken. Deze school had een gymlokaal en daarvan maakte de katholieke lagere school in de 50-er jaren ook gebruik, evenals het daarachter gelegen pleintje voor buitenoefeningen tijdens de gymles. Op het driehoekig grasveldje voor Hoofdstraat 7 (de boerderij van Basje Rijk) speelden we slagbal, voetbal etc.

Hervormde kerk en de gemeenteherberg (groene stip) lagen in het centrum van Ovezande (gele stippen zijn bedrijven/winkels). Rechts: de Seeburg jukebox in café Verbeek.

In de buurt van dit centrum vestigden zich bedrijven en vele winkels. Hierboven in een luchtfoto van 1963 globaal aangegeven: onderaan kom je vanaf ’s-Gravenpolder het dorp binnen en gaat dan op de T-splitsing recht op de herberg / café Verbeek af.  Op het Kerkplein hield men marktdagen en kermissen, in de gemeente-herberg bruiloften en partijen, toneelstukken, biljart- en boogschiet-wedstrijden, vergaderingen enz.

Nog in de 50-tot in de 70-er jaren had dit café (tevens hotel-restaurant) een hele belangrijke sociale functie, ook voor de jeugd. Het café werd in mijn jeugdjaren gerund door Jos Verbeek met haar zonen Willy (was klasgenoot en speelkameraad van mij op de lagere school) en Bas (was een paar jaar ouder en bevriend met mijn broer Hans). Hun vader overleed al vroeg en Jos Verbeek zette de zaak zelfstandig voort waarbij Neeltje de Meij en zo nodig Willy en Bas op wat latere leeftijd meehielpen. Er stond in het café een prachtige “Seeburg” jukebox met goede rock-‘n-roll muziek: Jerry Lee Lewis, Fats Domino, Buddy Holly, Elvis, Cliff Richard, Little Richard, the Rolling Stones etc. De Ovezandse jeugd kwam hier in het weekend vaak samen (voornamelijk jongens, meisjes deden dat toen nog niet zo). Het “bruine café” had een gezellig “grotachtig” interieur door een natuursteen-behang. Er stond ook een flipperkast en een biljart, er werd gekaart en gedobbeld en, zoals in elk café, “sterke verhalen verteld”. Tijdens de kermis draaide er buiten, tegen de open/verwijderde ramen zodat het geluid naar binnen ging, een draaiorgel. Soms waren er dansavonden met livemuziek ook voor verenigingen, want die waren er wat (te veel om hier te noemen). Er is in 1961 in dit café het eerste officiële carnavalsfeest in de zak van Zuid-Beveland gevierd, met sleuteloverdracht door toenmalige burgemeester van Ovezande Theo Andriessen  (leuk onderwerp om een volgend artikel over te schrijven….).

Jos Verbeek lapt de ramen van het café.              Mijn olieverfschilderij, situatie ca. 1750.